Polar Vortex Nedir?


Son günlerde tüm dünyada meteoroloji camiasının heyecanla beklediği bir olay var. Herkesin gözü ay ortasında gerçekleşecek olan stratosfer ısınmasında. Bu ısınmayla Polar Vortex denilen şey ikiye bölünecek. Bölünme ile dünyanın bir yerine kutup soğukları inecek ancak neresi olduğu belli değil.

 

Şimdi bu Polar Vortex dediğimiz şey dönen rüzgarlardan ibaret sadece. Aslında en kısa şekilde AO ve NAO yazımızda anlatmıştım. Ama şimdi biraz daha ayrıntıya girmek gerekecek diye düşünüyorum.

Kutup çevresinde hava çok soğuk olduğu için hava yer seviyesine doğru çöker. (Soğuk hava alçalır, çöker, sıcak hava yükselir.) Bu yüzden yer seviyesinde yüksek basınç oluşurken, üst seviyelerde bir alçak basınç oluşur. Bu alçak basınca Polar Vortex diyoruz. Alçak basınçlar havayı saatin tersi yönünde çevirerek havayı kendi etrafına sarar. Misal kasırgaların uydu görüntüsünde bunu rahatça görebilirsiniz.

hurricane

Bir kasırganın uydu görüntüsü. Kasırganın merkezi yani alçak basınç merkezini “A” ile gösterdim. Havayı saatin tersi yönünde çevirerek kendi etrafına sarıyor. Topluyor.

Polar Vortex’te aynı şekilde havayı kendi etrafına sararak üst seviyelerde batıdan doğuya doğru esen kuvvetli rüzgarlar oluşturur. Bu rüzgarlarada batılı diyoruz. Bu rüzgarlar soğukların güney enlemlere kaçmasını engeller. Böylece kutup çevresi hep çok soğuk kalır.

GRAPHIC- Polar Vortex infographic-NOAA-800x575

Kaynak: NOAA (Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi)

Bu resime bakarak biraz anlatalım. Sonra biraz daha ayrıntıya gireceğim. Merak etmeyin sıkmamaya çalışıcam. 🙂 Soldaki resime bakarak başlayalım. “Stable Polar Vortex” dediği şey bizim anlattığımız Polar Vortex.  “Strong Jet Stream” ise az önce bahsettiğimiz batılı rüzgarlar. Bunlar soğuk havanın güney enlemlere kaçmasını engelliyorlar. Bu durum pozitif AO örneğidir bu arada.

Sağdaki resime gelecek olursak “Weak Polar Vortex” yazdığını görüyoruz. Yani batılı rüzgarlar yavaşlamış, herhangi bir sırt oluşumunda soğuklar hemen güneye inebilir. Kırmızı ile yazılan “warm air moves north” ibaresi ise hep konuştuğumuz “Azor yüksek basıncının kuzeye çıkması” olarak yorumlayabiliriz. Tabiki ABD’de yada başka bir yerde Azor yüksek basıncı denmiyor, bu isim yüksek basıncın konumundan dolayı geliyor. Azor adaları civarında oluştuğu için Azor Yüksek Basıncı deniyor. Neyse konumuza dönelim. Dünya’nın herhangi bir yerinde neresi olduğu fark etmez, yüksek basınçlar havayı saat yönünde çevirir. Yani yüksek basıncın sağına(doğusuna) soğuk hava, soluna(batısına) sıcak hava gelmesi demektir. Sağdaki resimde de aynı olay oluyor. Batılı rüzgarlar zaten yavaşlamış, soğuk hava güney enlemlere inmek için bekliyor. Bunu güney enlemlere indirende, kuzeye yükselecek bir yüksek basınç sağlıyor. Kırmızı yazıya iyice bakın “warm air moves north” yazan yere. Yukarı doğru bir ok görülüyor. Bu işte bizim yüksek basıncımız. Yüksek basınç kuzeye hareket edince, sağına yani doğusuna kuzeyden soğuk hava iniyor. Soluna yani batısına ise güneyden sıcak hava geliyor. Bunu okları takip ederekte anlayabilirsiniz.

Şimdi biraz daha detaya inme zamanı.

Soldaki resimde yazan “stable polar vortex” bizim stratosferik polar vortex’imiz. “Strong Jet Stream” ise troposferik polar vortex’imiz. Şimdi bunları anlamaya çalışalım.

-60° N enlemi ve kuzeyinde esen batılı rüzgarlara Stratosferik Polar Vortex

-40-50°N enlemleri arasında esen batılı rüzgarlara ise Troposferik Polar Vortex diyoruz.

Aslında zayıflayan stratosferik polar vortex. O zayıflayınca kutup soğukları troposferik polar vortex’in içine inmeye başlıyor. Kuzeye yükselen bir yüksek basınçta troposferik polar vortex’te biriken soğukları güney enlemlere indiriyor.

pv

Bu resimden biraz daha iyi anlayabilirsiniz. Stratosferik Polar Vortex’te herhangi bir bozulma olmuyor. Sadece yavaşlıyor yada hızlanıyor. Bunun sonucunda kutup soğukları Troposferik Polar Vortex’in içine iniyor. Yükselen bir yüksek basınç (Y ile gösterdim) soğukları güney enlemlere indiriyor. Kırmızı çizginin aşağı doğru inmesinden anlayabilirsiniz.

Şimdi önümüzdeki Polar Vortex bölünmesi örneğini inceleyelim. Hem de pekiştirmiş oluruz.

1

ECMWF Bölgesel Rüzgar çıktısı. Alt taraf enlemleri, sol taraf atmosferin seviyelerini belirtiyor. Sağdaki skala ise rüzgarların yönü ve gücünü. Kırmızıya giden renkler batılı, maviye giden renkler doğulu rüzgarlar demek.

Dün Polar Vortex’in durumu bu şekildeydi. Gayet normal. Atmosferin alt katmanlarında Troposferik Polar Vortex, üst kısımlarında ise Stratosferik Polar Vortex yerinde duruyor.

2

11 Şubatta ise ısınma yavaş yavaş başlıyor. Stratosferik Polar Vortex iyice zayıflamış, yaşamaya çalışıyor. Ama kuzey enlemlerdeki doğulu rüzgarlar Polar Vortex’in kaybetmeye çok yakın olduğunu gösteriyor. Rüzgarlar artık batıdan doğuya değil, doğudan batıya esmeye başlamış. Meteoroloji’de bu duruma “Major SSW” deniyor. (SSW=Sudden Stratopsheric Warming, Ani Stratosfer Isınması)

3

Önümüzdeki hafta itibari ile Polar Vortex bölünmüş oluyor.

Oldukça önemli olan bu olayı sizin için anlaşılabilir bir şekilde anlattım. Umarım soğuklar bize gelir diyeceğim ama gelmez maalesef. 😀

Kaynak: http://sites.krieger.jhu.edu/waugh/research/polarvortex/

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s