Atmosferde Kararsızlık Nedir ? Ne Değildir ?


Kararsızlık özellikle yaz ve bahar aylarında çok konuştuğumuz bir olay. Bütün dolu, yıldırım, gökgürültüsü, hortum, süperhücre gibi olaylara bu yaramaz çocuk neden oluyor. Biz hep bahsediyoruz ancak bazılarınız anlamıyor olabilir. Bu yazı ile bu konu hakkındaki ufkunuzun biraz daha genişlemesini umut ediyorum. Kararsızlık temel olarak soğuk ve sıcak havanın yer kavgası yapması sonucunda oluşuyor.

Soğuk hava ağır olduğu için hep aşağı inmek ister, sıcak havada hafif olduğu için yükselmek ister. Bunun sonucunda kararsızlık oluşur. Kararsızlığın çeşitli tipleri vardır.

1-Parsel Kararsızlığı
2-Latent Instability (Türkçe’de ki karşılığını tam bilmediğim için İngilizcesini yazdım.)
3-Konvektif Kararsızlık

Kararsızlık, havanın dikey olarak hız kazanmasına neden olur. Hız kazanan hava hızlı bir şekilde kaldırma kuvveti sayesinde kendi kendine yükselir ve gökgürültülü fırtınalara dönüşür. Örnek olarak havuzun dibindeki bir basketbol topunu tuttuğunuzu düşünün. Topu bıraktığınızda yukarı doğru yükselmeye başlar. Top, etrafını çevreleyen sudan daha az yoğun olduğu için yükselme eğilimi gösterir. Aynı olay kararsızlık olduğu zaman havada da gerçekleşir. Alt Troposfer’de bulunan hava çevresindeki havadan daha az yoğun olana kadar yükseltilir. Çevresinden daha az yoğun olduğunda zaten kendi kendine yükselecektir. Bu yükselme hızı iki hava arasındaki yoğunluk farkına bağlıdır. Yoğunluk arttıkça, yükselme hızı da artacaktır. Şimdi kararsızlık çeşitlerine geçelim.

1-Parsel Kararsızlığı

Parsel Kararsızlığı (yada diğer adıyla Statik Kararsızlık), CAPE(Convective Available Potential Energy) ve LI (Lifted Index) değerlerinin incelenmesi ile değerlendirilir. CAPE’in iki tane genel ölçümü vardır. SBCAPE ve MUCAPE. SBCAPE, yer seviyesi baz alınarak hesaplanan CAPE değeridir. MUCAPE ise en kararsız seviyede bulunan CAPE değeridir. 1500 J/kg ve 2500 J/kg üstündeki CAPE değerleri aşırı kararsızlığa işarettir. -4 veya daha düşük LI değerleri de ciddi kararsızlık anlamına gelmektedir. Yüksek kararsızlık demek, kuvvetli yukarı akımlar demektir. Kuvvetli akımlarda dolu için önemlidir.

2-Latent Instability

Bu Latent Instability denen olayı Türkçe’ye çevirince Gizli Kararsızlık oluyor. Ama karşılığı tam bu olmadığı için İngilizcesini kullandım. Bu kararsızlık çeşidi Gizli Isı ile ortaya çıkar. (Gizli Isı’nın ne olduğuna buradan bakabilirsiniz.) Bu kararsızlık PBL’de ki(1 km yüksekliğe kadar olan havada) ortalama çiy noktasına göre yükselir.Eğer PBL çok nemli ise, hava yükseldikçe sadece 1 km’de 4 derece soğuyabilecektir. (Normalde 200 metrede 1 derece soğur.) Ne kadar gizli ısı açığa çıkarsa, hava parseli o kadar çok ısınır.


3-Konvektif Kararsızlık

Konvektif Kararsızlık, alt seviyelerde nemli hava bulunurken orta seviyelerde kuru hava bulunması sonucunda oluşur. (Nemli hava kuru havaya göre daha az yoğun olduğundan dolayı yükselme eğilimi gösterir. Ayrıca kuru hava, nemli hava ile karşılaştırıldığında daha hızlı soğur.) Bu olayda atmosferde ki Lapse Rate’i(havanın yükseklik ile soğuması yada alçaldıkça ısınması) yükselterek, kararsızlık yaratır. (Kısaca biraz CAPE yaratır.)

Uydu görüntülerinden elde edilen su buharı görüntüleri 600-300 mb arasını kapsar. Bu görüntülerde koyu renkler gördüğünüz bölgelerde atmosferin orta ve üst seviyelerinde nem eksikliği yaşanıyor anlamına gelmektir. Yer seviyesi, 850 yada 700 mb için ise model çıktılarını kullanabilirsiniz. Bütün bu imkanlara rağmen genede en sağlıklı yöntem Skew-T ile analiz yapmakta yatar. Konvektif Kararsızlık boyunca anlattığım olayın aslında tek bir ismi var; Hydrolapse. Hydrolapse, alt seviyelerde havanın doymuş (sıcaklık ve çiy noktası sıcaklığı birbirine yakın, nem fazla.) orta seviyelerde ise kuru havanın bulunması durumuna verilen isimdir. Şimdi bu olayı size Skew-T’de gösterip yazımızı sonlandıralım.

Convective_instability_animation_12Z_21Z_Jan08

Buna biz Skew-T adını veriyoruz. Atmosferin tüm seviyelerinin dikey olarak profilini gösteriyor. Solda seviyeler yazıyor. Kırmızı çizgi ise sıcaklık, yeşil çizgi ise çiy noktası sıcaklığı iken sarı çizgi ise atmosfer boyunca ki hava parselinin Lapse Rate’i gösteriyor. Bu Skew-T ise bir yerin sabah saatlerine ait. Şimdi göreceğiniz gibi, orta seviyelerde kırmızı ve yeşil çizgi birbirinden çok uzak yani hava aşırı kuru. Alt seviyelerde ise birbirine yakın yani hava nemli. İşte bu duruma biz Hydrolapse diyoruz ve ortaya Konvektif Kararsızlık çıkıyor. Mavi boyalı kısmı ise ben yaptım. Biz bu mavi boyalı alana negatif alan diyoruz. Yada CIN alanı. Yani konvektif yükselmeyi engelliyor bu alan ve hava yükselemiyor. Kısaca kararsızlık oluşamıyor. Bu Skew-T’ye göre havanın öğlen ısınacağını ve yer seviyesinin öğleden sonra maksimum sıcaklık değerine ulaşacağını ayrıca Hydrolapse olduğunu da dikkate aldığımız zaman öğleden sonra, akşama doğru kararsızlık bekleyebiliriz. (Diğer değerlerde önemli tabiki.)

Yazının bazı yerleri teknik bilgiler içeriyor ancak, olabildiğince anlayabileceğiniz şekilde anlatmaya çalıştım. Artık bolca konuştuğumu Kararsızlık kavramının ne olduğunu biraz da olsa anlamışsınızdır. Buraya kadar sabırla okuduğunuz için teşekkür ediyorum. Bir sonraki yazıda görüşmek üzere…

Kaynak: http://www.theweatherprediction.com/severe/ingredients/instability/

Reklamlar

Atmosferde Kararsızlık Nedir ? Ne Değildir ?” üzerine 6 düşünce

  1. Geri bildirim: Dolu Nedir ve Nasıl Oluşur? | Havanın Notları

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s